10/09/2025
Talab nima?
Iqtisodiyotda talab — bu iste’molchining biror mahsulot yoki xizmatni sotib olishga bo‘lgan xohishi va imkoniyatidir. Talab iqtisodiyot o‘sishi va rivojlanishning asosiy harakatlantiruvchi kuchidir. Agar talab bo‘lmasa, hech bir tadbirkor yoki zavod hech narsa ishlab chiqarmaydi.
Talab qonuni
Talab qonuni tovar yoki xizmatga bo‘lgan talab miqdori bilan uning narxi o‘rtasidagi bog‘liqlikni belgilaydi. Bu iqtisodiy tamoyil aslida siz allaqachon his qiladigan narsani tushuntiradi: agar narx oshsa, odamlar kamroq sotib olishadi. Aksincha, narx tushsa, odamlar ko‘proq sotib olishadi.
Biroq, narx yagona belgilovchi omil emas. Talab qonuni boshqa barcha omillar o‘zgarmagan holda (ya’ni sharoitlar o‘zgarishsiz qolsa) amal qiladi.
Izoh
Iqtisodiyotda buni “ceteris paribus” deb atashadi. Talab qonuni rasmiy tarzda shunday deyiladi: “Ceteris paribus” — ya’ni boshqa barcha omillar o‘zgarmagan sharoitda — biror mahsulot yoki xizmatga bo‘lgan talab miqdori uning narxi bilan teskari bog‘liq bo‘ladi.
Talabni belgilovchi omillar
Talabning beshta asosiy omili bor. Eng muhimi — tovar yoki xizmatning o‘z narxi. Ikkinchisi — bog‘liq mahsulotlarning narxi: ular o‘rinbosar (substitut) yoki bir-birini to‘ldiruvchi (komplementar) bo‘lishi mumkin.
Keyingi uch omil esa sharoitga bog‘liq:
1. Iste’molchi daromadi — ularning sarflashga qancha puli borligi.
2. Xaridorlarning didi va xohishi — ular nimani sotib olishni afzal ko‘rishadi. Masalan, benzin tejalishi uchun odamlar elektr avtomobillarni xohlashsa, Humvee mashinalariga bo‘lgan talab kamayadi.
3. Kelajakdagi narxlar haqidagi kutilmalar — agar odamlar narxlar oshib ketishidan xavotirda bo‘lsa, oldindan ko‘proq xarid qilib qo‘yishadi. Bu esa hozirgi talabni oshiradi.
Talab jadvali
Talab jadvali — bu jadval yoki formula bo‘lib, u turli narxlarda (boshqa barcha omillar o‘zgarmagan holda — ceteris paribus) nechta mahsulot yoki xizmatga talab bo‘lishini ko‘rsatadi. Quyida talab jadvalining bir misoli keltirilgan:
Talab elastikligi
Talab elastikligi — bu narxdagi o‘zgarishlarga nisbatan iste’molchilarning talab miqdori qanchalik sezgir ekanini ko‘rsatuvchi iqtisodiy ko‘rsatkichdir. U quyidagi formula orqali aniqlanadi:
Talab elastikligining uch asosiy holati mavjud:
- Birlik elastik talab (unit elastic demand) — talab miqdori narxdagi o‘zgarish bilan bir xil foizda o‘zgaradi. Masalan, narx 10 % oshsa, talab ham 10 % kamayadi.
- Elastik talab (elastic demand) — talab miqdori narxga qaraganda kattaroq foizda o‘zgaradi. Masalan, narx 10 % oshsa, talab 20 % kamayadi.
- Noelastik talab (inelastic demand) — talab miqdori narxga qaraganda kichikroq foizda o‘zgaradi. Masalan, narx 10 % oshsa, talab faqat 5 % kamayadi.